 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
|
 |
Geschiedenis | In de 3de eeuw v.Chr. vonden de Griekse kolonisten op dit schiereiland voldoende bescherming om er een stad, Aspalathos, op te richten. Tijdens de Romeinse oevrheersing werd Aspalathos herdoopt in Salonae Palatium en later in Spalatum. Het was niet meer dan een kleine haven op een tiental kilometer van het echte politieke centrum van de streek nl. Salona, destijds de hoofdstad van de Romeinse provincie Dalmatia.  Aurelius Valerius Diocletianus (Salonae, in Dalmatië, ca. 243 Spalatum 316), Romeins keizer van 284 tot 305, was de grondlegger van het dominaat. Hij was de zoon van een vrijgelatene en klom van gewoon soldaat op tot stadhouder van Moesia en werd als commandant van de garde na de dood van Numerianus door het leger bij Nicomedia (in Klein-Azië) tot keizer uitgeroepen. Nadat zijn voorganger in het westen, Carinus, was uitgeschakeld (285), benoemde Diocletianus zijn vriend Maximianus tot caesar (onderkeizer) en in 286 tot augustus (medekeizer). Deze sloeg de Bagaudae (opstandige boeren in Gallië) neer, maar kon de afscheiding van een Britannisch keizerrijk onder Carausius (286) niet verhinderen. Mede om hieraan een eind te maken, voerde Diocletianus in 293 een verdere gezagsverdeling door, de zgn. tetrarchie (heerschappij van vier).
Hijzelf stelde in het Oosten Galerius met de titel caesar als mederegent (speciaal voor het Donaugebied) en kroonprins aan; Maximianus in het westen, met de bijnaam Herculius, beperkte zich tot Italië en Afrika (met Milaan als residentie) en kreeg zijn schoonzoon Constantius Chlorus (residentie Trier) als caesar voor Gallië en Britannië. Diocletianus, bijgenaamd Iovius en residerend in Nicomedia, was, hoewel in theorie gelijke in rang van zijn mede-augustus, krachtens anciënniteit én persoonlijk overwicht in feite het erkende hoofd van de regering. De bedoeling was dat beide caesares, op hun beurt augusti geworden, elk weer een caesar zouden benoemen, zodat het college van vier zich zelf steeds aanvulde. Inmiddels was hij begonnen met de uitvoering van een grootscheeps programma van reconstructie in materieel, economisch, moreel en bestuurlijk opzicht, die echter vaak neerkwam op een consolidering van in de chaos van de 3de eeuw geschapen toestanden. Zo liet hij vele steden op kleinere schaal herbouwen en in 306 de zgn. thermen van Diocletianus in Rome inwijden. Zijn fiscale hervormingen verhoogden de belastingdruk; de mede daardoor veroorzaakte vlucht uit landbouw en bedrijf trachtte hij tegen te gaan door erfelijke binding aan het beroep (o.a. van de pachters, coloni, aan de domeinen) en door dwanggilden.  Een poging tot muntsanering leidde tot een inflatie, die hij zonder succes bestreed door vaststelling van maximumprijzen en -lonen. Ter versterking van het moreel trachtte Diocletianus, conservatief in hart en nieren, conformisme aan de Romeinse traditie af te dwingen. Vandaar dat de verering als god van de levende keizer nu officieel werd; vandaar ook zijn edicten tegen het manicheïsme en sinds 303 de bloedige (en laatste) christenvervolgingen (in het westen tot 306, in het oosten tot 311), door Galerius gestimuleerd, maar door Constantius Chlorus tegengewerkt.
Op bestuurlijk gebied is vaak nauwelijks uit te maken welke maatregelen van Diocletianus afkomstig zijn en welke van Constantijn de Grote, die zijn systeem afrondde; kenmerk van de reorganisatie was een vergaande decentralisering van burgerlijk en militair bestuur. Zo verdeelde eerstgenoemde het gehele rijk in 12 diocesen (elk onder een vicarius) en 101 provincies (297). In elk der vier rijksdelen kwam een praefectus praetorio, niet meer als commandant van de garde, maar als plaatsvervanger van de (onder)keizer en beheerder van de belastingen in natura, met onder zich een hiërarchie van bureaus (officia).  Enerzijds heeft Diocletianus het rijk gestabiliseerd en de grondslag gelegd voor de latere absolutistische Byzantijnse ambtenarenstaat; anderzijds introduceerde hij de splitsing ervan in een Latijns-westelijk en een Grieks-oostelijk deel, die nu ook innerlijk uit elkaar groeiden, totdat in 395 de scheiding definitief werd. Hij deed in 305 afstand, evenals (onder pressie) Maximianus; Galerius en Constantius Chlorus werden nu augusti en stelden resp. Maximinus Daia en Severus als caesares aan. Ook in de verwarring van de troonstrijd na 306 bleef Diocletianus teruggetrokken leven in het reusachtige paleis dat hij bij zijn geboorteplaats had laten bouwen en waaruit later de stad Spalato (Split) voortkwam.
Nadat een brand in 295 zijn paleis in Nicodemia in Klein-Azie in de as had gelegd, besloot Diocletianus zijn nieuwe woning in Split te bouwen. Na zijn dood had het paleis geen echte bestaansreden meer en werd het voor diverse doeleinden gebruikt. Het diende als legerkamp, met magazijnen en opslagplaatsen. Oude teksten vermeldden het voor het laatste keer in 480, in verband met de uitspattingen van keizer Julius Nepos die reeds diep gevallen was. Hij doodde eigenhandig zijn hovelingen en werd later vermoord. De tijd van de barbaren was aangebroken. Een zekere Odoaker, vorst van de Herulen, veroverde Rome en maakte zich meester van Spit dat in handen van de Goten was gevallen. Nadat horden Avaren in 615 hun stad hadden vernietigd, zochten de inwoners van Salona, de toenmalige rivaal van Split, een schuilplaats in het paleis van Diocletianus. Met ter plaatse gevonden materialen begonnen ze kleine huizen te bouwen. Deze snel gebouwde huizen werden echter al snel hun vaste verblijfplaats. Beetje bij beetje kreeg het paleis steeds meer het uitzicht van een middeleeuws stadje. Bij hun honger naar bouwmaterialen bleven de vernielingen gelukkig beperkt, integendeel zelfs, vele monumenten, stenen en Romeinse overblijfselen hebben op deze wijze de woelige tijden overleefd. De Byzantijnen krijgen steeds meer invloed in het Middellandse-Zeegebied en Split werd een soort voorpost van het Byzantijnse rijk, samen met Ragusa ( Dubrovnik) en Tragutium (Trogir). Na de Byzantijnen volgden de Franken en dan weer de Byzantijnen. Uiteindelijk viel de stad in 1412 in Venetiaanse handen. Het Romeinse Spalatum veranderde in Spalato, vervolgens in Speleti en uiteindelijk in het huidige Split. Net als de rest van Dalmatie bleef Spalato tot 1797 onder het juk van de zeevaartrepubliek Venetie (400jaar) Na een korte Oostenrijkse overheersing viel Split in 1805 in handen van de Fransen, net als de rest van Dalmatië. Napoleon ontnam de stad meteen haar status. De plaatselijke adel moest afstand doen van zijn machtsposities, die onmiddellijk ingenomen door buitenlandse gouverneurs werden overgenomen. Desalniettemin volgde een periode van welvaart. Oude wegen werden hersteld, nieuwe aangelegd en bruggen werden gebouwd. In 1813 moesten de Fransen plaats maken voor de Oostenrijkers die de stad tot de Eerste Wereldoorlog in handen hielden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was de stad onder Italiaanse bezetting. Na deze maakte de stad deel uit van voormalig Joegoslavie. Bezienswaardigheden  De gehele oude stad van Split staat op de Wereld erfgoedlijst van de Unesco. Paleis van Diocletianus Vandaag nog steeds bewoond door bijna 3000 mensen, je zou kunnen zeggen dat de stad zich in het paleis heeft gevestigd en het paleis in de stad. Het paleis dat Diocletianus liet bouwen, heeft een rechthoekig grondplan. Het ziet er van buiten meer als een fort uit. Het is in totaal ongeveer 35000 m2 groot en een mat van 215m van oost naar west en 181m van noord naar zuid. De muren zijn 2m dik en op het hoogste punt 26m hoog. Zestien verdedigingstorens moesten aanvallers buiten de deur houden. Het gehele paleis is opgetrokken uit het grijswitte steen van Brac, uit Italiaans en Grieks marmeren uit bouwelementen die vanuit oude Egyptische tempels waren meegevoerd. Aan alle vier de kanten bezit het paleis van Diocletianus een toegangspoort. De noordelijke poort heet de gouden poort, de westelijke de zilveren poort, de oostelijke de ijzeren poort en de zuidelijke zeepoort de bronzen poort.
Op kunsthistorisch gebied verdient dit paleis een speciale vermelding. Het stamt immers uit de overgangsperiode van de Hellische stijl naar de Byzantijnse stijl. Het complex vertelt het verhaal van 17 eeuwen bouwkunst van het laat Romeinse rijk over de middeleeuwen tot de tijd van Napoleon. De zuidelijke poort van het paleis is naar de Adriatische zee gericht. Achter deze poort lagen de keizerlijke appartementen, bezoekers kwamen altijd overzee, in de tijd Diocletianus kwam de zee hier tot aan paleismuren. Peristil Rechthoekig plein, afgeboord met zuilengangen en gerestaureerde huizen. In de tijd Diocletianus was dit de doorgang die naar de keizerlijke appartementen en het mausoleum leidde. Hier ligt ook de punt waar de twee hoofdstraten, de noord-zuidas en de oost-westas van het vroegere legerkamp, elkaar snijden. De Peristil was de ruimte die was voorbehouden aan de verafgodingscultus van de keizer, die als een levende zoon van Jupiter werd beschouwd. Ook vandaag de dag is dit een zeer druk bezochte plek. Men kan hier de sporen ontdekken van de verschillende beschavingen die zich in de loop der eeuwen hebben opgestapeld. Een reeks Corintische zuilen ondersteunt Griekse bogen. Achterin, aan de voet van de vier roze ?en zwartmarmeren zuilen met een timpaan, stond ooit de loge waar de keizer zijn onderdanen ontving. Van de Peristil leidt een ondergrondse trap naar de vestibule, de antichambre van de keizerlijke vertrekken. Hier is een schitterende Egyptische Sfinx te bewonderen. Verspreid over de ruines van het paleis werden er 12 gevonden. Dit is een van de twee die te bezichtigen zijn, hij dateert uit de regeerperiode van farao Thoetmozes III ( 1505-1450 v. chr), keizer Diocletianus liet hem naar zijn paleis brengen. De paleizen aan de noordzijde werden in de loop der eeuwen gebouwd, steunend op oude zuilen, zonder ze te beschadigen. De gevels verraden verschillende perioden en bouwstijlen. De huizen in het lagere gedeelte dateren uit de romaanse, gotische, renaissancistische en Venetiaans- gotische periode. Ook Napoleon heeft hier zijn stempel achtergelaten, daarvan getuigen de keizerlijke arenden. Mausoleum van Diocletianus Het mausoleum werd rond het jaar 316 opgetrokken om de stoffelijke resten van keizer Diocletianus te herbergen. In de 7de eeuw werd het mausoleum in een kathedraal verbouwd. Massieve, vrij lage achthoekige toren die door een piramidale klokkentoren wordt geflankeerd. Het mausoleum dat voor Diocletianus werd gebouwd, is vandaag de dag gewijd aan de heilige Domnius (Dujam) en de heilige Anastasius, twee martelaren van het Christendom die door dezelfde Diocletianus werden vermoord. Het achthoekige mausoleum voor Diocletianus verkeert als Sint-Domniuskathedraal (sveti Dujam) nog in goede staat. De koepel wordt geschraagd door 24 Corintische zuilen uit de 1ste eeuw v.chr., in het ronde interieur is nog altijd in het fries ( Eros op jacht) portretten van Diocletianus en zijn vrouw Prisca te zien. In de loop de eeuwen hebben de bisschoppen van Split het nodige eraan laten toevoegen. De prachtige 13de eeuwse toegangsdeuren tot het gebedshuis, houtsnijder Andrija Buniva beelde in 28 vierkante miniatuurtjes gebeurtenissen uit het leven van Christus af, omlijst door wijnranken en andere plantmotieven. Binnenluisterde Juraj Matejev van Zadar het 13de eeuwse linker altaar, gewijd aan Sint-Anastasius, in 1448 op met een fraai relief geseling van Christus. Het hoofdaltaar, herkenbaar aan de tien afbeeldingen uit het oude testament, is uit de 17de eeuw.  Tempel van Jupiter | Kleine Romeinse tempel die zeer goed bewaard is gebleven. In de middeleeuwen werd deze tempel door de christenen in een doopkapel omgevormd. Een zeer mooi detail is vooral het Romeinse plafond waarop een reeks groteske gezichten is afgebeeld. De gevel stamt uit de periode van Diocletianus. Twee sarcofagen met bisschoppelijke resten en een beeld van Johannes de Doper van Ivan Mestrovic flankeren de kruisvormige doopvont in het midden.
Gouden Poort | Dit was de hoofdingang van het paleis van Diocletianus. Hij was gericht naar Salona en de indrukwekkendste van alle poorten, met torens en versieringen boven de rondbogen en op de voetstukken van de beelden. In de 11de eeuw werd de gang tussen het paleis en de poort gesloten en veranderd in de Martinuskerk. Doopkapel van Sint-Jan Dit mooie kleine gebouw, gewijd in de 6de eeuw, was ooit de tempel van Jupiter. Op de doopvont binnen ziet u een preromaans paneel met koning Zvonimir en andere belangrijke personen. Het beeld van Sint-Jan op de achtermuur is van Ivan Mestrovic en is daar voor de Tweede Wereldoorlog bevestigd. Het graf van bisschop Johannes stamt uit de 8ste eeuw en het graf daarvoor, dat van bisschop Laurentius stamt uit de 11de eeuw. Zilveren Poort en Dominicuskerk | Voor de zilveren poort is en markt, een heerlijke chaos van groente en fruit, zelfgemaakte kazen, hammen en gedroogde kruiden. Vanwege de open ruimte is dit ook de beste plek om het paleis van Diocletianus te overzien. De verschillende structuren van het complex zijn nog steeds te onderscheiden. De gangen van de schildwacht, op de muren zijn deels toegankelijk. Tegenover de poort ligt het middeleeuwse Catharina-oratorium, dat door de dominicanen werd gebruikt toen zij hun eigen klooster aan het bouwen waren. Het oratorium is bijna geheel verbouwd in de 17de eeuw en werd toen de Dominicuskerk. Koperen Poort | Hoewel deze poort zonder opsmuk is en uitkijkt op de zee en de haven, zit hij in de rijkste gevel van het paleis. Op de bovenste verdieping was een open portiek die later werd gesloten om woningen te maken. IJzeren Poort | De kerk van O.l.v. van de Klokkenstoel, genoemd naar de oudste klokkentoren van de stad (1081), is gemaakt van de wandelgang van deze toegang tot het paleis. Plein van het Volk | Hier was het zaken- en bestuurscentrum vanaf de 15de eeuw. De adel liet er prestigieuze gebouwen neerzetten, zoal het Venetiaans-gotische Cambi-paleis en het renaissancistische Raadhuis uit de eerste helft van de 15de eeuw, met een loggia met drie bogen op de begane grond en een gotisch raam daarboven. Hier zit het etnografisch museum, met Dalmatische volkskunst: zilveren juwelen, wapens, houten voorwerpen en klederdracht. Brace Radica-plein | Dit middeleeuwse plein ligt bij de zuidwest hoek van het paleis van Diocletianus. De hoge Marina-toren is het enige restant van het groet kasteel dat de Venetianen hier in de 2de helft van de 15de eeuw hebben neergezet na de uiteindelijke verovering van Split. De toren is 8 hoekig en ligt aan de zuidzijde van het plein. Milesi paleis | Aan de noordkant ligt het barokke Milesi paleis uit de 17de eeuw. Midden op het plein sttat een werk van Ivan Metsrovic: een monument voor Marko Marulic (1450-1524), de eerste schrijver en geleerde die schreef in het Kroatsich. Op het imposante bronzen beeld van de schrijver is een inscriptie met verzen van de dichter Tin Ujevic te lezen. |
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
